نیازکشاورزی ایران به سوخت

 م.م (آینده)

 ayandeh.3000@yahoo.com                       

مدتی است تحریم های جدیدی علیه حکومت ایران وضع شده است .آمریکا فروش فرآورده های نفتی از جمله بنزین و گازوییل به ایران را منع نموده است .شرکت هایی که از طریق فروش فرآورده های نفتی تصفیه شده به ایران درآمدی معادل یک میلیون دلار یا بیشتر کسب کنند و یا در طول یک سال به تدریج با فروش این فرآورده ها بیش از پنج میلیون دلار درآمد داشته باشند ، از سوی آمریکا تحریم می شوند .این تحریم ها سرمایه گذاری در طرح های نفتی را نیز در بر می گیرد .1 همچنین اتحادیه اروپا و دولت کانادا تحریم هایی علیه دولت ایران به اجرا گذاشته اند که منع سرمایه گذاری در صنعت نفت و گاز ایران از جمله موارد آن می باشد .2

تولید بنزین و گازوییل ایران کمتر از مقدار مصرف است و در نتیجه ، مقدار کسری از کشورهای دیگر وارد می گردد .عدم تامین سرمایه و نداشتن تکنولوژی مورد نیاز برای بهسازی و توسعه صنایع نفت و گاز کشور از یک سو ، و فرسودگی و افت فشار چاههای نفتی که موجب کاهش سالانه 200 هزار بشکه در تولید نفت می شود1 از دیگر سو، سبب می گردد که کسری مقدار مصرفی فرآورده های نفتی بیشتر و وابستگی حکومت به واردات بیشتر گردد.هر چند که حکومت اقداماتی ازقبیل قربانی کردن صنعت پتروشیمی برای تولبد بنزین انجام داده ، اما به گفته کارشناسان ، چاره ساز و قابل دوام نیست.

بخش کشاورزی از جمله بخش های مهم مصرف کننده فرآورده های نفتی است . در این نوشتار به اختصار به عمده موارد مصرف سوخت مورد نیاز این بخش و پیامد های احتمالی اختلال در سوخت رسانی به آن می پردازم.

مصرف سوخت در کشاورزی   

مصرف سوخت هیدروکربوری در بخش کشاورزی ، عمدتاً گازوییل (نفت گاز)است که در سه زیر بخش دام و طیور و آبزیان ، زراعت و باغبانی مصرف می شود . البته صنایع وابسته به بخش کشاورزی و حمل و نقل مربوط به این بخش نیز ، مقادیر معتنابهی سوخت های هیدرو کربوری مصرف می کنند . طبق آمارهای موجود ، در سال 1386 حدود 13 در صد از کل مصرف گازوییل کشور معادل 58/25میلیون بشکه معادل نفت خام ، به بخش کشاورزی اختصاص داشته است .3

الف- دام ، طیور و آبزیان

– مرغداری ها : سهم مرغداری ها در مصرف سوخت بسیار بالا است . به طوری که 40 درصد از مصرف بخش کشاورزی و حدود 2/5 درصد از کل مصرف ، سهم مرغداری ها بوده است . به گفته  دبیر انجمن صنفی پرورش دهندگان مرغ گوشتی ایران ، مصرف سوخت مرغداری ها در کشور سالانه 3 میلیارد لیتر است که عمده آن گازوییل است .4

برآورد شده که در سراسر کشور تعداد 17000 واحد مرغداری وجود دارد که عملاً 15000 واحد فعال هستند . موقعیت مکانی مرغداری ها به گونه ای است که به دور از شهرها و در حاشیه روستاها و دور از مناطق مسکونی واقع شده اند .به همین علت ، اکثر قریب به اتفاق آنها از سوخت مایع (عمدتاً گازوییل) برای مصارف گرمایشی و … استفاده می کنند . اکثر وسایل گرمایشی مرغداری ها در کشور بسیار ابتدایی و دارای بازده پایینی است (مانند فر و چهار شاخ و هیترهای گازوییلی) واز مهمترین دلایل تلفات حرارت در مرغداری های کشور ، عدم عایق کاری مناسب سالن هاو نیز تهویه نادرست در آنها است .شایان ذکر است که ساختمان اغلب واحدهای مرغداری کشور مطابق اصول فنی بنا نشده که این امر ، مصرف سوخت را بیش از حد بالا می برد . مصرف واقعی سوخت مرغداری ها ، به مراتب بیشتر از سهمیه های آن ها می باشد و در نتیجه تعداد زیادی از آنها ناچار به تامین کسری از منابع آزاد می باشند. 5 حتی در سالیان پیشتر نیز ، مرغداران به ویژه در نواحی سردسیر کشور، برای تامین سوخت مورد نیاز دچار مشکل بوده اند .از جمله رییس اتحادیه مرغداران شهرستان تکاب (در استان آذربایجان غربی ) در اواخر سال 1385 گفته بود : » کمبود سوخت حرارتی مرغداری های این شهرستان را در آستانه تعطیلی قرار داده است . در حال حاضر مرغداری هابا کمترین ظرفیت فعالیت می کنند و در صورت عدم تحویل به موقع سوخت ، تعطیل می شوند ….»6

– دام و آبزیان : آماری از مصرف سوخت زیر بخش دام در دست نیست ، اما شاخه های مختلفی از آن به ویژه در فصول سرد و مناطق سردسیر بدون سوخت دچار مشکلات بزرگی خواهند شد .از جمله بیش از 14000 واحد گاوداری صنعتی در کشور وجود دارد .7 همچنین تعداد زیادی مزارع پرورش ماهی در کشور وجود دارد که برای تولید می باید سوخت آن ها تامین شود و متاسفانه مشکل کمبود سوخت یکی از مشکلات بزرگ پرورش دهندگان ماهی در سال های گذشته بوده است . ضمن آن که افزایش بهای برق مصرفی نیز پیشاپیش گریبان تولید کنندگان مزبور را گرفته بود .8 بد نیست در حیطه فعالیت های شیلاتی اضافه شود که تعداد  12142 فروند شناور صیادی نیز در محدوده آبهای شمال و جنوب کشور وجود دارد 9که بسته به فعالیت ، نیازمند دریافت سوخت هستند .

ب- زراعت : برای انجام امور زراعی ، در مراحل مختلف نیاز به استفاده از ماشین آلات وتجهیزات مختلفی است که فعالیت آنها نیازمند مصرف سوخت می باشد .

تامین آب مورد نیاز در اغلب مناطق کشور با توجه به برداشت آن از سفره های آب زیر زمینی نیازمند به کار گیری موتور پمپ های مختلف است .و با توجه به افت مداوم سطح آب های زیر زمینی ، می باید موتورهای قوی تر را در زمانی طولانی تر به کار گرفت که طبعاً سوخت بیشتری می طلبد. به گفته مدیر کل پیش بینی هواشناسی کشور (در سال 1389 ) ، در طول 15 سال گذشته ، عمق برداشت آب از سفره های زیر زمینی ، از 50 متر به 300 متر رسیده است . 10

به گفته مدیرعامل» شرکت منابع آب ایران «، 403 هزار حلقه چاه مجاز در کشور وجود دارد .11 برای سوخت چاه های آب کشاورزی (تلمبه آب کشاورزی) مقدار 3000 لیتر سهمیه در نظر گرفته شده بود. 12 البته 110 هزار حلقه چاه غیر مجاز نیز در کشور وجود دارد 11که در حال حاضر سهمیه سوخت به آن ها تعلق نمی گیرد ولی با تصویب کلیات » طرح تعیین تکلیف چاه های آب قدیمی فاقد پروانه بهره برداری » 13 باید سهمیه ای برای آنها نیز منظور شود .

این در حالی است که وضعیت سوخت اختصاص یافته به چاه های آب مجاز به هیچ روی مطلوب نبوده ونیست و مالکان چاه موتورها از وضعیت مزبور ناراضی اند . به عنوان مثال ، یک مالک چاه موتور در منطقه فخرآباد از توابع شهرستان بجستان (واقع در استان خراسان رضوی) با اشاره به این که شش چاه موتور وی به دلیل نبود گازوییل تعطیل است اظهار داشته :» سوخت ارایه شده نیاز 70 روز راتامین می کند و بقیه سال بدون سوخت هستیم ….»؛ مسئول پخش فرآورده های نفتی شهرستان گناباد گفته است :» شکواییه های زیادی مبنی بر کمبود سوخت رسیده و با هماهنگی های به عمل آمده 20 درصد سهمیه گازوییل اضافه می شود که این مقدار سوخت مشکل کشاورزان را حل نخواهد کرد .» همچنین طبق گفته معاون فرماندار بجستان : «در 3 ماهه آخر سال برخی چاه موتورها در طول روز فقط 90 دقیقه سوخت دارند و این امر کشاورزان را با مشکل جدی روبه رو کرده است .14

البته مشکل کمبود سوخت در تمام نقاط کشور وجود دارد و منحصر به یک منطقه خاص نیست . آن چه در مورد کاهش مصرف سوخت فسیلی از طریق برقی کردن چاه ها بیان می شود ، جنبه تبلیغاتی دارد و در عمل تغییر خاصی در وضع موجود نداده است . یک عضو کمیسیون کشاورزی مجلس در این خصوص گفته است :» …برای برخی شهرستان ها ، با وجود ثبت نام بیش از 150 نفر کشاورز ، فقط 3 تا 4 مورد برقی کردن چاه ها انجام می شود و اگر به این روال ادامه پیدا کند ، برقی کردن چاه ها سالها طول می کشد . 15البته نکته دیگری که در این جا مطرح می شود هزینه برق مصرفی است که با افزایش شدید تعرفه های مزبور ، آیا کشاورزان ( به فرض برقی کردن چاه ها) قادر به پرداخت بهای برق مصرفی خواهند بود؟

به طور کلی در بخش کشاورزی و به ویژه در زیر بخش زراعت ، انواع مختلفی از ماشین های کشاورزی برای عملیات خاک ورزی ، کاشت ، داشت و برداشت مورد استفاده قرار می گیرند که از مهمترین موارد مصرف سوخت هستند . برابر آمار موجود 361833 دستگاه تراکتور در کشور وجود دارد که اغلب آنها یعنی تعداد 227850 دستگاه آنها فرسوده اند .تعداد 12563 دستگاه کمباین در کشور وجود دارد که تعداد 6840 دستگاه آنها فرسوده می باشند . همچنین تعداد 128403 دستگاه تیلر و 422611 دستگاه موتور پمپ در کشور وجود دارد .9 نکته بسیار مهم این که اغلب این دستگاه ها به دلیل فرسودگی و برخورداری از تکنولوژی قدیمی ، از مصرف سوخت بیشتری نسبت به حالت نرمال برخوردارند .

ج- باغبانی

برآورد مجموع مصرف سوخت گلخانه های کشور در سال 1385 ، بیش از 14/1 میلیارد لیتر گازوییل بوده است .3 با افزایش سطح کشت گلخانه ای که در حال حاضر بیش از 7000 هکتار می باشد و در نظر گرفتن مقدار مصرف سوخت که در حدود 300 هزار لیتر گازوییل برای هر هکتار می باشد 16، مقدار سوخت مورد نیاز گلخانه ها در حدود 2/2 میلیارد لیتر برآورد می شود .

معمولاً گلخانه های اغلب مناطق کشور حداقل یک فصل تولید را نیازمند دریافت سوخت (گازوییل)هستند . با توجه به این که هر هکتار گلخانه به طور میانگین ، سالانه به حدود 300 هزار لیتر گازوییل نیاز دارد ، تا کنون که این مقدار سوخت به ازای هر لیتر 160 ریال در اختیار گلخانه داران قرار می گرفت ، با احتساب هزینه حمل نزدیک به 7 میلیون تومان برای یک هکتار گلخانه تمام می شد . اگر آن طور که دولت اعلام کرده بود ، گازوییل را به قیمت Fob بندر عباس ( هر لیتر 380 تومان) با 20 درصد زیر آن قیمت ، به گلخانه داران تحویل بدهد ، هر لیتر سوخت برای گلخانه دار 415 تومان تمام می شود .17به طور کلی سهم سوخت (گازوییل ) در قیمت تمام شده اغلب محصولات گلخانه ای در کشور ، در حدود 20 درصد قیمت تمام شده محصول است . از این رو در صورت افزایش قیمت گازوییل گلخانه ها ، قیمت محصولات تولیدی نیز افزایش چشمگیری خواهد یافت .

با آزاد شدن نرخ سوخت بسیاری از گلخانه های سنتی با افزایش هزینه های تولید مواجه شده و برخی قادر به ادامه تولید نخواهند بود. مسئولین امر نیز بدین امر آگاهند. مدیر کل دفتر گل و گیاه وزارت جهاد کشاورزی گفته است :»با حذف یارانه سوخت ، تنها کسانی می توانند دوام بیاورند که با حداقل مصرف سوخت بتوانند گل وگیاه با کیفیت بالا تولید کنند …»18 البته آن چه وی گفته راه حل نیست و تولید کنندگان با مشکلات متعدد و متنوعی مواجه اند که کاهش تولید ، افزایش بهای کالاها وخدمات مورد نیاز و در نتیجه افزایش قیمت تمام شده و افزایش ریسک تولید از آن جمله است و افزایش قیمت سوخت دیگر جایی برای ادامه فعالیت آنها باقی نمی گذارد. 

در برخی از استان ها کشاورزان برای سمپاشی باغات سهمیه سوخت ندارند و سوخت مورد نیاز را از بازار آزاد تهیه می کنند .19

د- حمل ونقل در بخش کشاورزی : برابرآمارهای موجود ، در سال 1388 جمع کالاهای حمل شده در سطح کشور (با بارنامه) 333405 هزار تن بوده است که کالاهای دامی ، انواع سموم و کودهای شیمیایی ؛ 5/13 درصد کل کالاهای حمل شده را تشکیل می داده است .آمارمزبور با احتساب مواد غذایی حمل شده به 8/20 درصد در همان سال می رسد.20

نکته بسیار مهم این است که برای حمل کالا در سفرهای زیر 20 کیلومتر و وزن زیر 5/2 تن (وانت بار ) بارنامه صادر نمی شود و تعداد این سفرها در بخش کشاورزی  بسیار زیاد است . به طوری که بر اساس آمار یاد شده در همان سال مقدار کل کالای حمل شده در کشور (با بارنامه و بدون بارنامه) 7/515 میلیون تن بوده که مقایسه ارقام ، تعداد و جایگاه سفرهای مزبور را نشان می دهد .

به هر روی ، سوخت غالب در ناوگان حمل و نقل جاده ای کشور گازوییل است و در سال 1387 کل مقدار گازوییل و بنزین مصرفی در این بخش به ترتیب 24294661 هزار لیتر و 19070832 هزار لیتر بوده است .

یک مشکل بسیار مهم در بخش حمل و نقل ، فرسودگی ناوگان باری است . به طوری که در سال 1388 ، متوسط عمر ناوگان مزبور 16 سال بوده است .20 یکی از عوارض ناوگان فرسوده ، مصرف بالای گازوییل توسط کامیون های قدیمی است .متوسط مصرف گازوییل در کامیون های جدید که موتورهای آنها از نظر آلایندگی در سطح استاندارد یورو-2 به بالا قرار دارند ، در هر 100 کیلومتر حدود 30 لیتر است . در حالی که این نسبت برای کامیون های فرسوده 60 تا 70 لیتر در هر 100 کیلومتر است .21

نکته دیگری که باید در این جا خاطر نشان کرد ، تردد صاحبان و کارگران مزارع و واحدهای تولیدی است که اغلب با وسایل نقلیه شخصی صورت می گیرد اما در سهمیه بندی ها ، برای این مورد سوخت اختصاص نیافت و با تغییرات بهای سوخت فعالیت های مزبور نیز دچار مشکل و اختلال زیادی خواهد شد .بد نیست بدانیم جمعیت بهره بردار بخش کشاورزی کشور، چهار میلیون و پانصد هزار نفر برآورد می شود .

در مجموع ، بخش کشاورزی ایران وایستگی زیادی به گازوییل و بنزین دارد و برای ادامه فعالیت ( حتی به طور نیمه جان فعلی) نیازمند دریافت بهنگام و با بهای مناسب سوخت های مزبور می باشد .در غیر این صورت افزایش قیمت تمام شده محصولات تولیدی، کاهش مصرف محصولات توسط مصرف کنندگان ، اختلال در سیستم های حمل و نقل ، زیاندهی و ورشکستگی برخی تولید کنندگان ، راکد ماندن بخشی از سرمایه گذاری های انجام شده ، کاهش اشتغال در بخش کشاورزی و کاهش یا عدم توان رقابت در بازارهای صادراتی ؛ از جمله پیامدهای قابل پیش بینی خواهد بود .  

 ——————————-

منابع

1 – www.bbc.co.uk/persian/business/2010/07/100725_I01_iran_sanction_energy.shtml

2 – www.bbc.co.uk/persian/iran/2010/07/100726_I04_iran_sanctions.shtml

3 – www.emciran.com/fa/keshavarzi-fa.htm

4 – www.persianpoultry.parsiblog.com/-249775.htm

5 – www.naeinnews.blogpars.com/?blogname=naeinnews&postarch=1249&tpl

6 – روزنامه آفرینش :»مرغداری های تکاب در آستانه تعطیلی».شماره 2714 (13/12/1385).

7 – www.majlis.ir/pdf/reports/9808

8 – www.garmabi.com/sptrees/default.aspx?page=11703&docparId=11534

9 – وزارت جهاد کشاورزی. معاونت امور برنامه ریزی، اقتصادی و بین المللی. دفتر آمارو فن آوری اطلاعات :»آمارنامه کشاورزی سال 1387″(جلد دوم).تهران:1388 .

10 – روزنامه خراسان : «مصوبه مجلس در باره چاه های آب غیر مجاز تیر خلاص بر پیکر دشت های فوق بحرانی استان». شماره 17603(29/4/1389).

11 – www.sook.ir/viewnews.aspx?id=5628

12 – www.saba2.blogfa.com/post-4.aspx

13 – www.bornanews.ir/vdcexe8z.jh8f7i9bbj.html

14 – روزنامه اطلاعات .بجستان در آیینه مطبوعات:»کشاورزان بجستان و مشکل کمبود سوخت».شماره 24687 (21/11/1388).

15 – www.asriran.com/fa/news/88313

16 – www.farsnews.com/newstext.php?nn=8804010762

17 – جواهری دلجو، نیلوفر:» فاجعه حذف یارانه های سوخت در گلخانه ها». ماهنامه دام، کشت وصنعت .شماره 116(مهر1388).

18 – www.pana.ir/shownews.aspx?CID=0000521330.html

19 – روزنامه ابتکار نیوز: » کشاورزان : برای سمپاشی باغ ها بنزین نداریم «. شماره 979(17/5/1386).

20 – سازمان راهداری و حمل ونقل جاده ای : «سالنامه آماری سال 1388».

21 – www.erademardom.com/view-5179.html

—————————————————–

1آبان ۱۳۸۹ – ۲۳ اکتبر ۲۰۱۰   

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: