مهرداد مهرپور محمدی: نگاهی به وضعیت کارگران در برداشت مرکبات

Mehrdad Mehrpour Mohammadi

نگاهی به وضعیت کارگران در برداشت مرکبات

مهرداد مهرپور محمدی

mehrdadmehrpour@yahoo.com

باغداری و تولید مرکبات در استان مازندران از جمله فعالیت­ های مهم بخش کشاورزی این استان است و استان مازندران سهم مهمی از تولید مرکبات کشور را به خود اختصاص داده است.۱ من در این نوشته نگاهی کوتاه به فعالیت کارگران در مرحله­ی برداشت مرکبات(پرتقال و نارنگی که محصولات عمده­ی خانواده­ی مرکبات در مازندران هستند) در مناطق مرکزی استان مازندران دارم.

مدت برداشت: طول مدت کار کارگران در برداشت پرتقال و نارنگی به طور تقریبی از اوایل مهر ماه هر سال آغاز می گردد و تا اواخر دی ماه به طول می انجامد. یعنی کمی بیشتر از ۱۲۰ روز به طول می انجامد. البته در این میان شرایط آب و هوا و بازار هم تاثیرگذار است. برداشت نارنگی زودتر از برداشت پرتقال آغاز می­گردد.

زمان(ساعات) کار: زمان چندان دقیقی در مورد ساعات آغاز و پایان کار کارگران اعمال نمی گردد اما به طور معمول کارگران از حدود ساعت ۷ صبح آغاز به کار می کنند و جدای از وقت صرف غذا، حداقل در حدود هشت(۸) ساعت کار می­کنند.

تعداد کارگر مورد نیاز برای برداشت: به طور معمول محصول(بار) را به صورت وزنی(تـُنی) می چینند. تعداد کارگر مورد نیاز برای برداشت پرتقال و نارنگی با هم تفاوت دارد و در برداشت نارنگی به تعداد بیشتری کارگر نیاز است. در برداشت پرتقال، در یک روز کاری، تعداد پنج(۵) کارگر مقدار پنج(۵) تـُن بار را می چینند و در خودروهای باری(معروف به خاور) بار می زنند و در برداشت نارنگی تعداد ده(۱۰) تا دوازده(۱۲) کارگر کار چیدن و بارزدن پنج(۵) تن بار را در یک روز کاری انجام می دهند.

شیوه­ی گردآوری کارگران: کارفرمایان(مالکان باغات و یا دلالانی که اقدام به خرید محصول باغات می کنند) برای تامین نیروی کار مورد نیاز جهت چیدن محصول، با افرادی که «سرکارگر» نامیده می شوند تماس می گیرند. سرکارگران پس از آگاهی از حجم کار، با تعداد مورد نیاز کارگر برای برداشت تماس می گیرند و با آن ها در باره­ی زمان و مکان هماهنگی می کنند.در خصوص رفت و آمد کارگران به محل باغات و برگشتن آنان، یا سرکارگران ترتیب جابه­جایی کارگران را می­دهند و یا مکانی را برای گردآمدن کارگران تعیین می­کنند و سپس کارفرما صبح با وسیله­ی نقلیه به دنبال کارگران می­رود و آنان را به محل باغ می­برد و پس از پایان کار روزانه نیز آنان را به همان مکان برمی­گرداند. به طور معمول سرکارگر در ازای هر کارگری که تامین می­کند و همراه می برد، مبلغی از کارفرما دریافت می­نماید.

وضعیت شغلی: کار برداشت مرکبات فصلی است و کسانی که به این کار می­پردازند کارگر فصلی به شمار می­روند. این کارگران هیچ گونه قراردادی با کارفرما منعقد نمی کنند و تمامقول و قرارها به طور شفاهی گذاشته می شود. همچنین کارگران در طول زمانی که مشغول به این کار هستند از هیچ نوع پوشش بیمه ای برخوردار نیستند.

برخی ویژگی­های کارگران: کارگران فعال در برداشت مرکبات بومی استان هستند. در خصوص جنسیت کارگران، تاکید خاصی نیست و زنان و مردان هر دو در کار برداشت فعالیت می کنند. در میان کارگران افراد تحصیل­کرده و از جمله دارندگان مدارک تحصیلی دانشگاهی نیز به چشم می­خورد.

نوع فعالیت ها: برخی کارگران که تعداد بیشتری را در یک گروه برداشت تشکیل می دهند، اقدام به چیدن پرتقال یا نارنگی از درختان می کنند که به این کارگران «بارچین» گفته می شود. کارگران بارچین نارنگی و یا پرتقال را پس از چیدن در سبد یا زنبیل یا سطلی که به همراه دارند(در هنگام چیدن میوه از قسمت­های بالای درخت، معمولا سبد یا زنبیل را به شاخه­های درخت آویزان می­کنند) می­ریزند. چنانچه کارگران روی نردبان و در حال برداشت میوه از قسمت بالای درخت باشند، پرشدن سبد را اطلاع می دهند و سبد را به وسیله­ی ریسمانی که به آن بسته­اند به پایین می فرستند و سپس کارگری سبدها و یا زنبیل هایی که پر شده اند را برمی­دارد و در مکانی نزدیک به جایی که میوه­ها را در جعبه می­چینند، خالی می کند و سبد خالی را به کارگران بازمی گرداند.

برخی از کارفرمایان در همان محوطه­ی باغ مرکبات اقدام به جعبه زدن پرتقال یا نارنگی برای ارسال آن به بازار می کنند که این افراد، علاوه بر کارگران بارچین، کارگران دیگری را نیز به خدمت می گیرند که محصول چیده شده از درختان را داخل جعبه ها می چینند. به  این کارگران اصطلاحا «باربند» می گویند. باربندها میوه­های سالم و ناسالم، درشت و ریز، و خوش­رنگ و غیر آن را از هم جدا می کنند و در هنگام چیدن بار در جعبه، ابتدا میوه­هایی را می چینند که کیفیت پایین تری دارد و در یکی دو ردیف بالای جعبه، میوه های درشت و خوش رنگ و سالم را می چینند که به اصطلاح مشتری پسند باشد.

برخی کارفرمایان کار بسته بندی میوه را در محوطه­ی باغ انجام نمی دهند و میوه را پس از چیدن به کارگاه های معروف به سورتینگ انتقال می دهند که فعالیت هایی چون «سبززدایی»، «شستشوی میوه»،«رنگ آوری»، «واکس زنی»، «درجه بندی» و «بسته بندی» را انجام می دهند. البته در طول فصل برداشت پرتقال و نارنگی، در مکان­هایی در مناطق مختلف تولید مرکبات، مراکز جمع آوری و خرید محصول برپا می شود که محصول را به صورت «درهم» می­خرند و خود به صورت دستی اقدام به درجه بندی و بسته بندی می­نمایند.

دستمزد کارگران: در سال ۱۳۹۰،دستمزد کارگران مرد بارچین برای یک روز کار در حدود ۱۸ تا ۱۹ هزار تومان و دستمزد کارگران زن بارچین برای یک روز کار مشابه در حدود ۱۴ تا ۱۵ هزار تومان بوده است. البته دستمزد کسانی که کار باربندی را انجام می دهند بیشتر است و آنان در حدود دو(۲) برابر کارگران بارچین دستمزد دریافت می کنند زیرا باربندی در پروسه آماده سازی محصول برای عرضه به بازار، فعالیت مهمی به شمار می رود و به وسیله­ی ترفندهایی که در این مرحله صورت می گیرد، محصول با شرایط بهتری به فروش می رسد. همچنین سرکارگر چنانچه علاوه بر گردآوری کارگران و نظارت بر امور، خود نیز به کار بپردازد، دستمزدی در حدود دو برابر کارگران بارچین دریافت می نماید. قابل ذکر است که دریافتی کارگران و حتی باغداران، در برابر سودهای دلالان(که در موارد زیادی محصول باغات را پیش خرید می­کنند) مبالغ چندانی نیست. در حالی که باغداران و نیز کارگران مزدی کمتر از زحمت خود را دریافت می کنند، دلالان با اقداماتی چون پیش خرید باغات، انبار محصول برای افزایش قیمت و تقلب در نحوه­ی عرضه­ی محصول؛ سود سرشاری عاید خود می­کنند. در این میان، مصرف کنندگان نیز محصولات را با قیمتی بسیار بیشتر از بهای واقعی خریداری می کنند.

غذای کارگران: غذای کارگران به عهده­ی کارفرما است و نوع و کیفیت و کمیت آن بستگی کامل به قیمت مواد غذایی دارد. به طور معمول صبحانه­ی کارگران؛ سیب زمینی و تخم مرغ پخته، و یا گوجه و خیار، و یا عدس پخته(عدسی) همراه با چای است، اغلب هر کدام که ارزانتر تمام شود. همچنین برای ناهار دو(۲) روز لوبیا می دهند و یک روز آبگوشت. البته با گرانی وحشتناک مواد غذایی در ایران و به ویژه کالایی مانند گوشت، کیفیت غذایی که به کارگران مورد بحث ارایه می­شود نیز، کاهش بسیار داشته است. از این رو، به ویژه در سالیان اخیر، گاه کارگران همراه خود غذایی برای خوردن می آورند.

مشکلات و خطرات: اگرچه اغلب کارفرمایانمعتقدند که خطرات چندانی در این کار، به ویژه در هنگام کار وجود ندارد اما برداشت مرکبات ضمن آن که کار سخت و دشواری است، خالی از خطر و مشکلات هم نیست.  کارگران برای چیدن میوه از قسمت های بالای درختان، از نردبان استفاده می کنند و احتمال دارد که گاه کارگری از نردبان سقوط کند و آسیب ببیند. همچنین احتمال آسیب دیدگی صورت به وسیله­ی شاخه ها وجود دارد. علاوه بر آن برداشت از مهر ماه شروع می شود و در دی ماه پایان می پذیرد، یعنی بخش عمده­ای از آن در فصل بارندگی و سرما انجام می گیرد که عوارض خاص خود را دارا است. خطر دیگری که ممکن است رخ دهد، تصادف وسایل نقلیه حامل کارگران است. از آن جایی که زمان رفتن کارگران به باغات و بازگشت آنان مصادف با تاریکی هوا می گردد، احتمال بروز تصادف بیشتر می گردد.

************

۱- آمار سطح و تولید مرکبات

آمار کشوری

سطح: سطح زيركشت مركبات كشور در سال ۱۳۸۷ حدود ۲۹۱ هزار هكتار برآورد شده است كه ۸۲/۸(هشتاد و دو و هشت دهم) درصد آن درختان بارور مركبات و ۱۷/۲(هفده و دو دهم) درصد بقيه نهال می باشد. استان مازندران باداشتن ۳۴/۶(سی و چهار و شش دهم) درصداز سطح بارور باغات مرکبات کشور، بیشترین سطح را دارا است.

تولید: توليد مركبات كشور(آمار سال ۱۳۸۷) در حدود چهار(۴) میلیون تن برآورد شده است که مازندران با تولید ۴۵/۱(چهل و پنج و یک دهم) درصد از کل تولید، بیشترین مقدار تولید را داشته است.

آمار استان مازندران

سطح: کل سطح کشت باغات(بارور و غیربارور با احتساب درختان مخلوط و پراکنده) استان مازندران در سال ۱۳۸۷، ۱۰۳۲۱۱ هکتار بوده است.

تولید: میزان تولید مرکبات در استان مازندران در سال ۱۳۸۷، مقدار ۱۸۱۵۲۲۸ تن بوده است.

محصولات: پرتقال، نارنگی، لیموترش، لیموشیرین، گریپ فروت و نارنج محصولات مرکباتی هستند که در استان مازندران تولید می شوند. پرتقال با ۸۳۸۵۰ هکتار سطح کشت، محصول عمده­ی خانواده مرکبات در استان مازندران به شمار می رود و پس از آن نارنگی با ۱۵۳۶۵ هکتار و نارنج با ۲۲۷۴ هکتار، اقلام مهم مرکبات تحت کشت هستند. در سال ۱۳۸۷، مقدار تولید پرتقال برابر با ۱۴۶۷۱۵۸ تن، نارنگی برابر ۲۹۹۶۷۷ تن و نارنج برابر با  ۲۸۷۵۳ تن بوده است.

منبع: نتایج طرح آمارگیری نمونه ای محصولات باغی «سال ۱۳۸۷». وزارت جهاد کشاورزی. معاونت امور برنامه ریزی واقتصادی. دفتر آمار و فناوری اطلاعات. تهران:۱۳۸۹.

**********

این مقاله، نخست در نشریه «رادیکال»(شماره هشتم، خرداد 1391) منتشر گردیده است.

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: